GÓC NHÌN CHUYÊN GIA: “TỪ KHOÁ CẢM XÚC” – KHI TA TƯỞNG MÌNH ĐÃ HIỂU…

Cần nói rõ ngay từ đầu, bản thân việc một khái niệm trở nên phổ biến là tín hiệu của một xã hội quan tâm đến tri thức và không ngại đặt câu hỏi. Nhưng vấn đề ở đây là nhiều khái niệm học thuật khi bước vào không gian số, thường bị rút gọn thành những nhãn cảm xúc để người ta đồng tình hoặc phản đối thay vì được tìm hiểu cho thấu đáo. Tôi gọi đây là “từ khóa cảm xúc”.

Gần ba mươi năm làm nghề, tôi nhận ra có một quy luật, cứ vài năm xã hội lại có một làn sóng từ khóa mới. Từ “kinh tế tri thức”, “toàn cầu hóa”, đến “chuyển đổi số”, “ESG”, “Net Zero”, rồi AI, kinh tế sáng tạo… Ban đầu, chúng chỉ được thảo luận trong giới nghiên cứu hoặc những người làm chuyên môn. Nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, chúng bước ra không gian công cộng, xuất hiện trên báo chí, mạng xã hội, trong các cuộc họp doanh nghiệp, lớp học và cả những cuộc trò chuyện thường ngày…

Nhưng tốc độ lan truyền của một khái niệm không phải lúc nào cũng đi cùng tốc độ hiểu đúng về khái niệm ấy, thậm chí cả khi người ta nói về nó hàng ngày đến quen miệng. Cho nên càng lan truyền nhanh, khái niệm càng dễ bị bào mòn ý nghĩa gốc, cho đến khi chỉ còn lại phần vỏ cảm xúc, người ta không còn tranh luận với chính khái niệm, mà tranh luận với một đoạn trích, một tiêu đề, hoặc cảm xúc mà nó gợi lên. Ranh giới giữa hiểu một khái niệm và có cảm xúc với một khái niệm cứ thế bị xóa nhòa dần. Đó chính là thời điểm một khái niệm học thuật chuyển hóa thành một “từ khóa cảm xúc”, khiến người ta phản ứng trước suy nghĩ sau.

Đây là lý do tôi giữ một thói quen nghề nghiệp suốt nhiều năm qua. Mỗi khi chuẩn bị một chương trình hay một tuyến bài về chủ đề mới, việc đầu tiên tôi yêu cầu ê kíp không phải là đi tìm những phát ngôn gây tranh cãi, mà là trả lời ba câu hỏi:

1. Khái niệm này ra đời trong bối cảnh nào?

2. Thế giới đang định nghĩa nó ra sao?

3. Điều chúng ta đang tranh luận hôm nay có thật sự là điều khái niệm ấy muốn nói, hay chỉ là một dị bản đã bị lan truyền lệch đi?

Ba câu hỏi này đóng vai trò như một tấm lưới lọc. Vì nếu hiểu sai nền móng thì rất khó xây một công trình vững chắc phía trên, cho dù đó là bài viết, chiến lược truyền thông hay dự án liên quan đến chính sách. Không ít lần, chính vì chưa trả lời thấu đáo ba câu hỏi ấy mà tôi chọn chậm lại trước khi triển khai chương trình. Điều đó giúp chúng tôi tránh được việc đi lệch hướng ngay từ bước đầu tiên.

Có người từng hỏi tôi, vậy chẳng lẽ phải đọc hàng chục cuốn sách, phải thành chuyên gia, mới được quyền có quan điểm? Không hẳn vậy. Không ai có thể am hiểu sâu mọi lĩnh vực, và đòi hỏi điều đó là phi thực tế. Nhưng giữa việc phải thành chuyên gia và việc phản xạ theo cảm xúc tức thời vẫn còn một khoảng ở giữa, là dành thêm một chút thời gian trước khi kết luận. Đọc thêm một nguồn. Tìm lại định nghĩa gốc. Tự hỏi xem mình đang hiểu bản chất vấn đề, hay chỉ đang phản ứng với cách nó được kể lại. Theo tôi, đó không phải là một tiêu chuẩn quá cao. Đó chỉ là sự cẩn trọng tối thiểu mà mỗi chúng ta có thể dành cho chính quan điểm của mình, trước khi đem nó ra chia sẻ với người khác.

Tôi tin đây không đơn thuần là một kỹ năng học thuật dành cho giới nghiên cứu hay báo chí. Trong một môi trường thông tin biến động liên tục, nó đang trở thành một năng lực sống thiết yếu của mỗi công dân khi bước vào kỷ nguyên AI.

Nhiều người quy trách nhiệm cho thuật toán mạng xã hội, cho rằng chính nó là nguyên nhân khiến các cuộc tranh cãi câu từ dựa trên cảm xúc ngày càng gay gắt. Tôi cho rằng cách nhìn này chưa đầy đủ. Thuật toán không tạo ra cảm xúc, nó chỉ được tối ưu để khuếch đại những gì đã sẵn có khả năng thu hút sự chú ý. Mà nội dung mang tính cảm xúc luôn tạo tương tác nhanh hơn nội dung đòi hỏi tư duy, nên đó là phần được khuếch đại nhiều nhất. Vì thế, việc chúng ta hiểu đúng hay hiểu sai, vẫn là lựa chọn của mỗi người.

Trong số đó, có một nhóm tôi cho rằng cần sự cẩn trọng nhiều hơn cả là các Creator, KOL, KOC, Influencer… và bất kỳ ai đang có sức ảnh hưởng đến cộng đồng. Một người bình thường hiểu chưa đủ về một khái niệm, tác động thường dừng lại ở chính lựa chọn hay quan điểm của họ. Nhưng khi người có sức ảnh hưởng hiểu chưa đủ mà đã vội đưa ra nhận định, điều lan truyền không còn là một ý kiến cá nhân, mà có thể trở thành cách hiểu của rất nhiều người khác. Một video vài chục giây hay một dòng trạng thái có thể chạm tới hàng trăm nghìn người chỉ sau vài giờ, và sức ảnh hưởng khuếch đại cả những điều đúng lẫn những điều chưa được kiểm chứng. Một khi cách hiểu sai đã lan ra, việc đính chính bao giờ cũng khó hơn nhiều so với việc dành thêm thời gian để hiểu đúng ngay từ đầu.

Với người sáng tạo nội dung, tôi vẫn nghĩ năng lực quan trọng nhất hôm nay không chỉ là nắm bắt xu hướng hay kể chuyện cuốn hút, mà là biết kiểm chứng trước khi kết luận, và ý thức được trách nhiệm trước khi lan tỏa một quan điểm. Suy cho cùng, sức ảnh hưởng không chỉ được đo bằng số người theo dõi, mà còn bằng trách nhiệm với những điều mình chọn để tin, và chọn để chia sẻ.

Sau gần ba mươi năm làm nghề, tôi nhận ra điều khó nhất là giữ đủ bình tĩnh để chưa vội kết luận trong một thế giới luôn vội vã và đầy tính FOMO. Khi bắt gặp một khái niệm mới đang trở thành xu hướng, đừng quên tham khảo ba câu hỏi mà tôi chia sẻ ở trên. Nó sẽ giúp bạn hiểu khái niệm này từ nguồn nào, mình đang hiểu bản chất của nó hay chỉ hiểu cách người khác kể lại, và nếu phải giải thích lại cho một người khác, liệu mình có thực sự hiểu đủ.

Khi mà thông tin có thể lan truyền chỉ trong vài giây ở thế giới số, năng lực đáng quý nhất không phải là biết nhiều hơn người khác mà là hiểu đúng trước khi tin rằng mình đã hiểu. Đó cũng là điều tôi luôn tự nhắc mình mỗi khi tiếp cận một khái niệm mới,một xu hướng mới.

#GócNhìnChuyênGia #HoàngThịThanhHằng #TRIHD #TuKhoaCamXuc #HieuDungTruocKhiChiaSe #CriticalThinking #CreatorEconomy