“Để có thể nghĩ khác, trước hết bạn phải được phép nghĩ khác.”
Đó là điều đầu tiên tôi nghĩ tới khi đọc đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT 2026. Chỉ vài giờ sau khi đề thi được công bố, mạng xã hội đã bùng nổ tranh luận. Người khen đề hay vì khuyến khích khát vọng sáng tạo. Người cho rằng đề quá lớn so với học sinh phổ thông. Có người thậm chí lục lại tiểu sử Steve Jobs để phản đối việc lấy ông làm hình mẫu, vì ông từng dùng LSD, bỏ học đại học, và có một cuộc đời đầy tranh cãi.
Nhưng càng đọc những tranh luận ấy, tôi càng nhận ra một điều: chúng ta đang bàn về Steve Jobs nhiều hơn là về câu hỏi mà đề thi thực sự đặt ra. Vì nếu bỏ cái tên Steve Jobs ra khỏi đề bài, điều còn lại vẫn là một câu hỏi rất đáng suy nghĩ: “Làm thế nào để Việt Nam có những con người tạo ra phát minh, ý tưởng, sản phẩm đủ sức làm thay đổi thế giới?” Và sâu hơn nữa: điều gì đang cản trở chúng ta tạo ra những con người như vậy?
Khi người ta lục tội Steve Jobs thay vì trả lời câu hỏi.
Phản ứng “đào lý lịch” Steve Jobs là một trong những luồng ý kiến đáng chú ý nhất sau khi đề thi được công bố. Nhiều người lập luận rằng đưa ông vào đề thi là thiếu cân nhắc. Tôi cho đây là một phản ứng thú vị, vì nó phản ánh một thói quen tư duy rất quen thuộc trong cách chúng ta tiếp cận giáo dục, nhân vật mẫu phải hoàn hảo. Phải giỏi. Phải đạo đức. Phải không có vết xước.
Trong khi thực tế, lịch sử nhân loại chưa bao giờ được viết bởi những con người hoàn hảo. Steve Jobs không được đưa vào đề thi như một hình mẫu đạo đức để học sinh noi theo từng hành vi. Ông được nhắc đến như ví dụ về khả năng tạo ra sản phẩm làm thay đổi cách con người sống, làm việc và kết nối. Đó là hai phạm trù hoàn toàn khác nhau. Nếu cứ đòi hỏi người tiên phong phải hoàn hảo tuyệt đối, thì có lẽ chúng ta sẽ không còn ai đáng để học hỏi.
Thực ra, chính việc Jobs bỏ học, bị đuổi khỏi công ty mình sáng lập rồi quay lại cứu nó, sống một cuộc đời đầy va chạm và mâu thuẫn… đó mới là bằng chứng sống động nhất rằng thiên tài sáng tạo không được đúc ra từ một khuôn mẫu chuẩn mực. Giá trị của giáo dục không nằm ở việc kiếm tìm những vị thánh. Nó nằm ở chỗ giúp người trẻ học cách nhìn thế giới đa chiều, biết tiếp thu điều đáng học, biết phản biện điều chưa phù hợp, biết tự hình thành quan điểm của mình. Đó mới là tư duy trưởng thành.
Khi người trẻ được dạy rằng quan điểm của mình có giá trị.
Con gái tôi học Truyền thông tại Anh. Mỗi lần nghe con kể về những cuộc trò chuyện trong lớp hay ở ký túc xá, tôi đều nhận ra một điểm khác biệt đáng suy ngẫm.
Các bạn sinh viên ở đó, dù mới mười tám đôi mươi, nhưng họ bàn luận về các chính sách quốc gia một cách rất tự nhiên, không ngại ngần hay né tránh. Chẳng hạn, về chính sách siết nhập cư của Chính phủ Anh; người bạn gốc Ấn Độ đưa ra phản đối vì điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội của sinh viên quốc tế và người lao động nước ngoài; trong khi một người bạn Anh lại ủng hộ vì cho rằng bất kỳ quốc gia nào cũng cần cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và năng lực của hệ thống phúc lợi xã hội. Và điều đặc biệt, người bạn Anh đó dù tranh luận mạnh mẽ nhưng cũng ý thức rõ rằng nếu phát biểu quá mức, mình có thể bị hiểu nhầm là phân biệt chủng tộc, chỉ vì mình là người da trắng.
Không ai hoàn toàn đúng. Không ai hoàn toàn sai. Nhưng tất cả đều được quyền suy nghĩ, tranh luận, bảo vệ quan điểm bằng lý lẽ, và được học cách lắng nghe lập luận đối lập. Điều khiến tôi ấn tượng không phải là họ hiểu chính trị sớm hơn sâu hơn người trẻ Việt Nam. Mà là họ được giáo dục để tin rằng quan điểm của mình có giá trị và suy nghĩ khác biệt của mình xứng đáng được nói ra.
Người trẻ Việt vẫn thiếu môi trường để sáng tạo.
Trong nhiều năm làm việc với sinh viên, người trẻ và cộng đồng sáng tạo, tôi chưa bao giờ nghi ngờ năng lực của thế hệ trẻ Việt Nam. Họ học nhanh, thích nghi với công nghệ nhanh, và nhiều bạn có khả năng sáng tạo không hề thua kém bạn bè quốc tế. Điều chúng ta thiếu không phải là người giỏi, mà là môi trường để người trẻ được luyện tập tư duy phản biện một cách thường xuyên và an toàn.
Từ nhỏ đến lớn, đa số học sinh được dạy cách trả lời đúng, nhưng ít khi được khuyến khích đặt câu hỏi; được dạy cách nghe, nhưng ít khi được rèn cách tranh luận, càng hiếm khi được khuyến khích nghĩ khác. Trong khi mọi phát minh lớn của nhân loại đều bắt đầu từ một câu hỏi mà số đông chưa dám hỏi. Steve Jobs nổi tiếng với “Think Different”. Nhưng để có thể nghĩ khác, trước hết bạn phải được phép nghĩ khác.
Việt Nam không cần thêm một Steve Jobs, mà cần cả một thế hệ dám nghĩ khác
Đề văn năm nay, dù vô tình hay hữu ý, đang chạm đến một vấn đề lớn hơn, câu chuyện về nguồn nhân lực sáng tạo của Việt Nam trong thời AI. Nếu nhìn sâu vào cuộc tranh luận quanh đề thi năm nay, sẽ thấy một chuỗi nhân quả rất rõ, người trẻ thiếu môi trường tranh luận lành mạnh dẫn đến thiếu thói quen tư duy phản biện, ngại bày tỏ quan điểm. Điều đó cũng dẫn đến việc ý tưởng khác biệt ít được nuôi dưỡng để tạo ra những cá nhân đột phá.
Có một hiểu lầm khá phổ biến là những người thay đổi thế giới thường xuất hiện trong lĩnh vực công nghệ. Tôi không nghĩ vậy. Người thay đổi thế giới có thể là một nhà khoa học, một doanh nhân, một nhà làm phim, một người sáng tạo nội dung, một người xây nền tảng giáo dục mới, một startup ứng dụng AI, hay đơn giản là người tạo ra những ý tưởng đủ sức thay đổi cách một cộng đồng suy nghĩ và hành động. Điểm chung của họ nằm ở tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và sự dũng cảm để khác biệt.
Vì vậy, câu hỏi thực sự không phải là “Việt Nam có cần thêm một Steve Jobs không?” mà là chúng ta đã sẵn sàng tạo ra những môi trường nơi người trẻ được quyền đặt câu hỏi chưa, nơi ý tưởng khác biệt không bị xem là lập dị chưa, nơi tranh luận được xem là cách học hỏi thay vì đối đầu chưa?
Bởi trước khi có những phát minh làm thay đổi thế giới, chúng ta cần những người trẻ được phép nghĩ khác. Bởi những con người làm thay đổi thế giới không xuất hiện từ sự đồng thuận tuyệt đối. Họ xuất hiện từ những môi trường nơi khác biệt được tôn trọng, tranh luận được khuyến khích và sáng tạo được nuôi dưỡng. Và có lẽ, đó mới là câu hỏi lớn nhất mà đề Văn năm nay đang để lại cho tất cả chúng ta.