GÓC NHÌN CHUYÊN GIA: BÁO CHÍ THỜI AI, THỨ KHAN HIẾM LÀ CHIỀU SÂU

Năm 1998 khi tôi bắt đầu bước chân vào truyền hình, thách thức lớn nhất của người làm nghề là có tác phẩm lên sóng. Muốn sản xuất một chương trình cần thiết bị, ê-kíp, quy trình biên tập và duyệt phát sóng. Ngày nay, một chiếc điện thoại là đủ để bất kỳ ai cũng có thể trở thành một kênh truyền hình, một tòa soạn, một nhà sáng tạo nội dung…Khi ai cũng có thể tạo ra nội dung, thì nội dung đơn thuần không còn là lợi thế cạnh tranh nữa. Và khi AI khiến mọi người làm được những việc giống nhau, thì điều khiến một số người vẫn nổi bật hơn phần còn lại chính là CHIỀU SÂU.

Hồi còn sản xuất các chương trình ở VTV, tôi đã đi qua những câu chuyện mà đôi khi người ta không muốn thấy. Ngôi làng ung thư với những cánh cửa cắm đầy nhang, những đứa trẻ bị bỏ rơi khi vừa mới chào đời, hay một góc phố ngang nhiên bán đồ k.í.ch d.ụ.c thông qua những hoạt động trá hình và những hệ luỵ từ đó. Rồi những năm tháng ở FBNC, nơi tôi ngồi hàng giờ với các lãnh đạo, các nhà đầu tư, và quan sát câu chuyện của họ, những người đang vận hành doanh nghiệp trong điều kiện thực tế, với áp lực thực tế. Điều giá trị nhất tôi tích lũy được từ tất cả những năm tháng đó không phải là thông tin, cũng không phải dữ liệu, mà là khả năng hiểu con người, hiểu những điều họ nói, và cả những điều họ không nói. Hiểu rằng phía sau mỗi con số thống kê luôn là một cuộc đời cụ thể, với nỗi sợ cụ thể và hy vọng cụ thể.

AI có thể tổng hợp toàn bộ dữ liệu về một thị trường đang sụp đổ. Nhưng AI không thể ngồi trong phòng họp với một CEO vừa quyết định cho 500 nhân viên nghỉ việc, để hiểu thứ gì đang thực sự vỡ ra bên dưới con số tăng trưởng âm. AI có thể phân tích hàng nghìn bình luận về bạo lực học đường. Nhưng AI không thể ngồi với đứa trẻ 13 tuổi không dám đến trường để hiểu thứ gì ẩn phía sau những con số thống kê về môi trường giáo dục.

Những trải nghiệm đó không thể tải xuống, không thể sao chép và không thể tạo ra bằng câu lệnh. Đó chính là nơi giá trị con người, những giá trị thực sự và không thể thay thế, được hình thành.

Bài học lớn nhất nghề báo mang lại cho tôi không phải là cách làm tin hay cách kể chuyện, mà là nó giúp tôi hiểu không ai là trung tâm của thế giới. Thế giới của trẻ em và người yếu thế. Thế giới của chính trị và chính sách. Thế giới của doanh nghiệp và kinh tế. Thế giới của văn hóa và nghệ thuật. Mỗi thế giới ấy đều nghĩ mình là trung tâm. Như cách một doanh nhân nhìn thấy cơ hội, một công nhân nhìn thấy áp lực, một nhà đầu tư nhìn thấy dữ liệu, một nghệ sĩ nhìn thấy cảm xúc, hay một đứa trẻ nhìn thấy sự tò mò… Tất cả đều đang nhìn thế giới từ vị trí của riêng mình, và tất cả đều có lý do cho góc nhìn đó.

Người làm báo giỏi không phải là người luôn đúng, mà là người có khả năng bước sang nhiều vị trí khác nhau để hiểu vì sao người khác nghĩ như vậy. Trong thời đại mạng xã hội, khi nói ra ngày càng dễ nhưng lắng nghe ngày càng hiếm, khi ai cũng muốn chứng minh mình đúng nhưng ít người chịu dành thời gian hiểu vì sao người khác nghĩ khác mình, thì khả năng nhìn một vấn đề từ nhiều góc độ hiểu con người sâu nhất không còn đơn thuần là kỹ năng nghề nghiệp. Nó trở thành lợi thế sinh tồn.

Có một góc nhìn về AI chưa được nói đến đủ nhiều, đó là AI không chỉ tự động hóa công việc, nó đang tái định giá các loại năng lực khác nhau. Những kỹ năng mang tính cơ học như tổng hợp thông tin, viết lại nội dung, phân loại dữ liệu… đang giảm giá trị. Nhưng đồng thời, những năng lực mà AI không thể mô phỏng như tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi đúng, khả năng kết nối các hiện tượng tưởng như không liên quan, khả năng tạo ra góc nhìn mới… lại đang tăng giá trị mạnh mẽ. Theo World Economic Forum (2025), các kỹ năng được dự báo có nhu cầu cao nhất vào năm 2030 là tư duy phân tích, tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề phức hợp. Không phải vì công nghệ không quan trọng, mà vì công nghệ ngày càng dễ tiếp cận trong khi tư duy thật ngày càng khan hiếm.

Nếu thời đại thông tin có câu “kiến thức là sức mạnh” thì trong thời đại AI, theo tôi câu đó cần được viết lại, “góc nhìn mới là sức mạnh”. Ngày nay ai cũng có thể tra cứu kiến thức trong vài giây. Nhưng góc nhìn, cái giúp nhìn thấy mối liên hệ mà người khác bỏ qua, cách đặt vấn đề khiến câu hỏi cũ đột nhiên có câu trả lời mới, chỉ được hình thành từ trải nghiệm thực, va đập thực và suy nghĩ thực.

Công cụ luôn thay đổi, từ cây bút và cuốn sổ đến máy quay, từ internet đến mạng xã hội, và hôm nay là AI. Nhưng xuyên suốt mọi cuộc cách mạng công nghệ, thứ tạo nên khác biệt chưa bao giờ là công cụ. Đó là chất lượng tư duy của người sử dụng công cụ. Nếu công việc chỉ dừng lại ở việc lặp lại thông tin, sớm hay muộn AI sẽ làm điều đó nhanh hơn và rẻ hơn. Nhưng nếu tạo ra được tri thức mới, góc nhìn mới, sự kết nối mới… thì AI không phải đối thủ. AI trở thành đòn bẩy.

AI đang đẩy nhanh một cuộc sàng lọc đã bắt đầu từ nhiều năm trước, giữa người tạo ra góc nhìn và người chỉ lặp lại thông tin, giữa người thực sự hiểu con người và người đang chạy theo thuật toán. Cuộc sàng lọc đó không loại bỏ công việc của các nhà báo, mà nó loại bỏ sự hời hợt, vì AI có thể tạo ra nội dung, nhưng chỉ con người mới tạo ra được ý nghĩa. Cho nên tôi vẫn muốn nhấn mạnh lại một lần nữa, trong thời đại AI, thứ khan hiếm nhất không phải là thông tin mà là chiều sâu. Và vì thế, nghề báo tồn tại không phải vì độc quyền thông tin, mà vì độc quyền sự tin tưởng.

ThS. Hoàng Thị Thanh Hằng

Phó Viện trưởng Viện Phát triển KHCN & GD

Chủ tịch kiêm Giám đốc Điều hành TRIHD ASIA