TỪ VỤ XÔI LẠC TV: KHÔNG CÓ BẢN QUYỀN, SẼ KHÔNG CÓ CÔNG NGHIỆP VĂN HOÁ.

Có một nghịch lý khá phổ biến, chúng ta muốn phim Việt hay hơn, chương trình truyền hình hấp dẫn hơn, nội dung số chuyên nghiệp hơn. Nhưng đồng thời, hàng triệu người vẫn sẵn sàng xem phim lậu, nghe nhạc lậu, xem thể thao lậu… miễn là “miễn phí”.

Trong kỷ nguyên kinh tế sáng tạo, đó không còn đơn thuần là một thói quen tiêu dùng. Nó trở thành một mô hình phá huỷ thị trường. Vì vậy, khi hệ thống phát sóng bóng đá lậu Xôi Lạc TV vừa bị triệt phá, câu chuyện không nên chỉ dừng lại ở một vụ án công nghệ hay một đường dây kiếm tiền bất hợp pháp. Nó đặt ra một câu hỏi lớn hơn nhiều, nếu bản quyền vẫn bị xem nhẹ, liệu Việt Nam có thể thực sự xây dựng được một ngành công nghiệp văn hoá mạnh?

Điều đáng chú ý trong vụ việc này là quy mô vận hành của Xôi Lạc. Đây không phải một website cá nhân phát sóng lén lút, mà là cả một hệ thống: có đội kỹ thuật stream, đội bình luận viên, cộng đồng người xem trung thành, chiến lược SEO, hệ thống tên miền dự phòng, cùng nguồn thu từ quảng cáo và cá cược.

Nếu nhìn dưới lăng kính kinh tế số, đó gần như là một startup nội dung hoàn chỉnh. Chỉ có một vấn đề, là toàn bộ nội dung mà họ khai thác không thuộc về họ.

Đó là bản quyền phát sóng thể thao, một trong những loại tài sản trí tuệ đắt đỏ nhất trong ngành truyền thông toàn cầu. Nói cách khác, Xôi Lạc đã xây dựng một mô hình kinh doanh có tổ chức, có quy mô và có lợi nhuận… nhưng dựa hoàn toàn trên việc khai thác tài sản trí tuệ của người khác.

Sự tồn tại của Xôi Lạc trong nhiều năm cũng phản ánh một thực tế không dễ nói thẳng: nội dung lậu tồn tại vì có người xem. Trong suốt một thời gian dài, người dùng internet tại Việt Nam quen với việc xem phim miễn phí, nghe nhạc miễn phí, xem bóng đá miễn phí. Tâm lý phổ biến là, trên mạng thì mọi thứ đều free.

Điều này tạo ra một nghịch lý. Một mặt, khán giả luôn mong muốn phim hay hơn, chương trình chất lượng hơn, sản xuất chuyên nghiệp hơn. Nhưng mặt khác, thị trường lại không tạo ra đủ nguồn thu để những sản phẩm đó được đầu tư đúng mức.

Nói cách khác, chúng ta muốn một ngành công nghiệp nội dung mạnh, nhưng lại chưa sẵn sàng trả tiền cho nội dung.

Câu chuyện của Xôi Lạc thực ra chỉ là một lát cắt nhỏ của một vấn đề lớn hơn, bản quyền là nền móng của công nghiệp văn hoá. Nhìn ra thế giới, các quốc gia thành công trong kinh tế sáng tạo đều có một điểm chung, đó là bảo vệ bản quyền cực kỳ nghiêm ngặt.

Tại Hàn Quốc, sự bùng nổ của K-pop hay K-Drama không chỉ đến từ tài năng nghệ sĩ. Nó đến từ một hệ sinh thái nơi các nhà sản xuất biết rằng nếu họ đầu tư hàng triệu USD cho một bộ phim hay một chương trình âm nhạc, quyền lợi của họ sẽ được bảo vệ.

Tại Mỹ, ngành điện ảnh Hollywood không chỉ là biểu tượng văn hoá mà còn là một ngành công nghiệp trị giá hàng trăm tỉ USD, được xây dựng trên hệ thống luật bản quyền chặt chẽ.

Trong khi đó, ở nhiều thị trường đang phát triển, nơi bản quyền bị xem nhẹ, ngành công nghiệp nội dung thường rơi vào vòng lặp quen thuộc: đầu tư thấp, chất lượng thấp, và khán giả không muốn trả tiền.

Ở một góc độ khác, việc triệt phá hệ thống Xôi Lạc cũng mang lại một tín hiệu tích cực. Nó cho thấy Việt Nam đang bắt đầu nghiêm túc hơn trong việc thực thi bản quyền trên môi trường số. Trong nhiều năm, các nền tảng phát sóng lậu thường thay đổi domain liên tục, đặt server ở nước ngoài hoặc phát tán link qua mạng xã hội… xử lý chúng vì thế không hề đơn giản. Cho nên việc cơ quan chức năng có thể bóc tách và triệt phá một hệ thống lớn cho thấy một bước tiến đáng kể trong năng lực quản lý. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc “dẹp web lậu”, chúng ta mới giải quyết được phần ngọn. Cái gốc của vấn đề vẫn là xây dựng một thị trường nội dung lành mạnh.

Dưới góc nhìn của người nghiên cứu và hoạt động trong lĩnh vực truyền thông, điện ảnh và công nghiệp văn hoá, tôi cho rằng cuộc chiến bản quyền sẽ không thể thành công nếu chỉ dựa vào pháp luật. Nó cần một hệ sinh thái hoàn chỉnh với ba yếu tố.

Thứ nhất, thực thi bản quyền mạnh mẽ. Vi phạm bản quyền phải trở thành một rủi ro pháp lý thực sự, chứ không phải một “chi phí kinh doanh”.

Thứ hai, mô hình nội dung hợp pháp phải hấp dẫn hơn. Nội dung bản quyền cần dễ tiếp cận, giá hợp lý và trải nghiệm tốt hơn nội dung lậu.

Thứ ba, thay đổi nhận thức của xã hội. Mỗi lần xem nội dung lậu, người dùng không chỉ “xem miễn phí”. Họ đang góp phần làm suy yếu chính ngành sáng tạo của đất nước.

Việt Nam đang đặt mục tiêu phát triển công nghiệp văn hoá thành một ngành kinh tế quan trọng. Nhưng để điều đó trở thành hiện thực, chúng ta phải trả lời một câu hỏi rất căn bản, liệu những người sáng tạo tại Việt Nam có thực sự được bảo vệ?

Nếu một bộ phim vừa ra rạp đã bị phát tán lậu. Nếu một chương trình truyền hình vừa phát sóng đã bị stream trái phép. Nếu một giải thể thao được mua bản quyền đắt đỏ nhưng lại bị phát miễn phí khắp internet… thì câu trả lời sẽ luôn là KHÔNG.

Vụ việc Xôi Lạc TV có thể sẽ kết thúc bằng những bản án. Nhưng câu chuyện mà nó đặt ra thì lớn hơn nhiều. Đó là câu hỏi về cách một xã hội đối xử với tài sản trí tuệ. Bởi trong kỷ nguyên kinh tế sáng tạo, tài sản quan trọng nhất của một quốc gia không còn chỉ là tài nguyên hay nhà máy. Đó là ý tưởng, nội dung và sự sáng tạo. Và nếu những tài sản đó không được bảo vệ, thì giấc mơ xây dựng một ngành công nghiệp văn hoá mạnh mẽ sẽ mãi chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.

‣ Cho nên theo tôi, bản quyền không chỉ là vấn đề pháp lý, nó là điều kiện tối thiểu để một quốc gia bước vào nền kinh tế sáng tạo.

ThS. Hoàng Thị Thanh Hằng

Phó Viện trưởng Viện Phát triển KHCN & GD

Chủ tịch kiêm Giám đốc Điều hành TRIHD ASIA

#TRIHD #GocNhinChuyenGia #Banquyen #BảnquyềntrongCôngnghiệpvănhóa #XoiLacTV