23 THÁNG CHẠP – GỌI ĐÚNG TÊN ĐỂ GIỮ ĐÚNG HỒN VIỆT: TỪ “ÔNG TÁO” ĐẾN VỊ THẦN BẾP.

Hôm nay 23 tháng Chạp, lễ cúng Thần Bếp ( ông Táo). Dạo qua MXH, đọc nhiều bài post với hình ảnh những mâm cơm cúng và cảnh mọi người tấp nập hoá vàng tiễn cá chép về trời, tôi tự hỏi: Chúng ta đang thực sự tiếp nối truyền thống của cha ông, hay chỉ đang lặp lại một nghi lễ mà mình chưa kịp hiểu thấu đáo?

Một ngộ nhận khá phổ biến cho rằng lễ 23 tháng Chạp là phong tục vay mượn từ Trung Hoa. Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ bằng lăng kính lịch sử và văn hóa bản địa, cần phân định rạch ròi hai hệ tư duy tín ngưỡng khác nhau:

• Táo Quân (ảnh hưởng phương Bắc): là một vị “quan” được cử xuống giám sát con người, ghi chép công – tội để báo cáo lên thiên đình. Vì vậy mới có tâm lý cúng kẹo mạch nha để “dính miệng” thần, tránh điều xấu bị tâu trình. Và phương tiện của Táo phương Bắc là ngựa giấy.

• Thần Bếp (bản sắc Việt): gắn với hình tượng “hai ông một bà” – biểu trưng của chiếc kiềng ba chân trong gian bếp Việt cổ. Đây không phải mô hình giám sát, mà là biểu tượng của sự bao dung, chung thủy, thấu cảm và hơi ấm gia đình. Người Việt cúng Thần Bếp để tỏ lòng biết ơn chứ không phải để “hối lộ” tâm linh. Và phương tiện của Thần Bếp Việt là cá chép, biểu tượng của tinh thần vượt vũ môn.

Nhiều người đặt câu hỏi: “Ông Táo có phải là khái niệm thuần Việt không?” Xét về ngữ nguyên, chữ “Táo” có gốc Hán. Nhưng văn hóa không chỉ nằm ở mặt chữ, mà nằm ở nội dung tín ngưỡng và cách cộng đồng thực hành qua nhiều thế hệ. Trong đời sống Việt, hình tượng này đã được Việt hóa sâu sắc, mang bản chất tri ân, gắn kết và nhân văn, khác biệt căn bản với mô hình thần linh giám sát. Vì thế gọi là Lễ cúng Ông Táo hay Tết Ông Táo cũng không sai.

Tín ngưỡng thờ Thần Bếp của người Việt có nguồn gốc rất sớm, gắn liền với xã hội nông nghiệp và dấu vết mẫu hệ:

• Người phụ nữ giữ vai trò trung tâm trong gia đình

• Gian bếp là trái tim của ngôi nhà

• Lửa là biểu tượng của sự sống, sự nối dài huyết thống và nếp nhà

Trước khi xuất hiện các danh xưng Hán hóa, cha ông ta đã thờ Thần Lửa, thờ Mẹ Bếp bằng sự tôn kính dành cho người giữ lửa và giữ nếp. Hình ảnh “hai ông một bà” không chỉ là tích truyện dân gian, mà là sự hóa thân của chiếc kiềng ba chân, vật linh thiêng nâng đỡ bếp lửa và gia đạo.

Vì vậy, việc gọi lại đúng tinh thần là Thần Bếp hay Lễ cúng 23 tháng Chạp là Lễ tạ ơn Thần Bếp không phủ nhận truyền thống, mà thực ra là khôi phục căn cước văn hóa Việt trong bối cảnh hiện đại. Chính vì vậy, các lễ vật trong ngày 23 tháng Chạp của người Việt cũng mang tính biểu trưng rất rõ ràng. Mũ áo “hai ông một bà” và cá chép không phải là những vật phẩm ngẫu nhiên, mà phản ánh trực tiếp hệ biểu tượng của Thần Bếp Việt.

Ba chiếc mũ tượng trưng cho kiềng ba chân là nền tảng của gian bếp và gia đạo. Cá chép là biểu tượng của sự chuyển hóa và thăng hoa, gắn với nước – lúa – sinh kế nông nghiệp, chứ không phải phương tiện cưỡi của thần linh.

Vì vậy, ngựa giấy là hình thức lễ vật không thuộc hệ tín ngưỡng Thần Bếp Việt, mà gắn với tư duy thần linh – quan lại phương Bắc.

Tại TRIHD ASIA và Cuộc đua Sản xuất Media24h, chúng tôi không chỉ hướng dẫn kỹ năng làm truyền thông, mà còn là cách kể câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ đương đại. Chuỗi hoạt động CNVH cũng được khởi xướng với một sứ mệnh rõ ràng: đưa truyền thống ra khỏi trạng thái “trưng bày” và trả lại cho đời sống sáng tạo hôm nay.

Khi người trẻ hiểu rằng, mỗi nghi lễ là kết tinh của hàng nghìn năm văn minh lúa nước, mỗi gian bếp là một không gian văn hóa đậm chất Việt, mỗi nén hương là một hành động nhớ ơn… thì truyền thống tự khắc sống dậy một cách tự nhiên, bền bỉ và kiêu hãnh.

Bài viết này không mang tinh thần bài xích hay phủ nhận văn hóa Trung Hoa. Trái lại, lịch sử cho thấy người Việt đã học hỏi rất nhiều giá trị lớn từ các nền văn minh khu vực, trong đó có Trung Hoa, và chính khả năng tiếp biến – Việt hóa đã tạo nên bản sắc Việt bền bỉ suốt hàng nghìn năm.

Hiểu đúng để gọi đúng và thực hành đúng không phải là tách mình ra khỏi dòng chảy văn hóa chung, mà là một cách trân trọng cội nguồn, giữ cho mỗi nền văn hóa có tiếng nói riêng, dáng hình riêng. Bản sắc không đối lập với giao thoa; bản sắc chỉ mất đi khi ta quên mình là ai.

Truyền thống là gốc.

Hiện đại là cành.

Gốc có vững, cành mới vươn cao.

ThS. Hoàng Thị Thanh Hằng

Phó Viện trưởng Viện Phát triển KHCN & GD

Chủ tịch kiêm Giám đốc Điều hành TRIHD ASIA